محمد مهدى ملايرى
144
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
كه ابن نديم نام آن دو را در ضمن مترجمانى ذكر كرده است كه به ترجمه كتب نجومى شهرت داشتهاند شايد بتوان حدس زد كه اين دو پسران خالد بن عبد الملك مرورودى « 1 » از بزرگترين علماى رصد و نجوم در عصر مأمون باشند . اين خالد به سبب كارهاى علمى بزرگى كه انجام داد شهرت يافته بود . وى در سالهاى 215 و 216 و 217 هجرى به فرمان مأمون به رصد كواكب پرداخت و براى نخستين بار از روى مسافت نصف النهار به تعيين مسافت دايره زمين پرداخت ، و در نتيجه استخراج وى مسافت هر درجه نصف النهار 65 ميل و دو سوم ميل تعيين گرديد . « 2 » ولى از اينكه ابن نديم نام خالد را در اين فهرست بدون هيچ توصيف و تعريفى ذكر كرده چنين برمىآيد كه وى شخصيتى معروف و مستغنى از تعريف و توصيف ديگرى بوده است . خالد ديگرى را كه به اين درجه از شهرت باشد جز خالد بن برمك وزير سفاح نخستين خليفهء عباسى نمىشناسيم . شهرت خالد در تاريخ نه تنها بهسبب وزارت سفاح بود بلكه همچنين به واسطه پسران و نوادگانش بود كه در تاريخ به نام برمكيان معروف شدند ، و در تحكيم مبانى خلافت عباسيان اثر بسيار نافذ و عميقى داشتند ، بهطورى كه تاريخ دورهء اول عصر عباسى را نمىتوان به هيچ وجه از تاريخ برمكيان چه از لحاظ سياسى و چه از لحاظ ادبى و علمى جدا نمود . همچنان كه نمىتوان كار ناجوان مردانه هارون خليفه عباسى را در براندازى اين خاندان فراموش كرد . سبب ديگرى كه باعث شهرت خالد برمكى بهخصوص در كتب ادبى عرب شده اين است كه چون وى مانند بيشتر افراد اين خاندان مردى باكرم و گشادهدست بود ، و شهرت كرم و بخششهاى وى باعث گرديده بود كه از اطراف و اكناف شعرا و ارباب علم و فضل به او روى بياورند ، و تا آن زمان معمول بود
--> ( 1 ) . مرو روذ يا مرو الروذ ، شهرى است در خراسان . ( 2 ) . رجوع كنيد به كتاب التفهيم بيرونى ( نسخهء فارسى ) طهران 1318 شمسى ذيل ص 160 و 163 به تصحيح استاد جلال همايى .